Zouden we met een andere soort kennis een ander subsidiesysteem maken? Als we iets anders in onszelf aanboren, komen we dan tot andere oplossingen? Deze vragen kwamen (onder andere) aan bod in Het Systeem Opgesteld, dat plaatsvond op 10 juni bij La Vie Bohème in de IJzergieterij. Het werd een spannend avontuur waarbij de onzichtbare dans van ons subsidiesysteem werd blootgelegd. Een middag vol inzichten, verdriet, ongemak, humor, kippenvel en hoop. 

Op deze woensdagmiddag druppelen allerlei mensen de IJzergieterij binnen. Ze zijn hier voor Het Systeem Opgesteld: een systeemopstelling waarmee verschillende actoren in het krachtenveld van ons subsidiesysteem bij elkaar worden gezet. De aanleiding: theatergezelschappen MINOUX en Stormkamer werden afgewezen voor een meerjarige subsidie vanuit provincie Noord-Brabant. Nadat het bezwaar óók werd afgewezen, zat er juridisch gezien nog maar één ding op: een rechtszaak starten tegen de provincie. In plaats van die rechtszaak, kozen Minou Bosua (MINOUX) en Hanna van Mourik Broekman (Stormkamer) echter voor iets anders. Wij wilden niet de rechtszaal in, maar het theater!

Naast elkaar staan
Het idee hierachter is, dat we niet tegenover de provincie staan, maar naast elkaar. Want: hebben we uiteindelijk niet allemaal hetzelfde doel? In gesprek met Marit Oosterom en Bert Doedens van provincie Noord-Brabant, kwamen we tot het idee om een systeemopstelling te maken. Bovendien nodigden we allerlei betrokkenen uit om dit mee te maken: van onze cultuurcollega’s tot subsidieverstrekkers (waaronder overheden) en andere belangstellenden. Daarom hebben vandaag ruim 50 mensen zich verzameld in de IJzergieterij.

Na een heerlijke lunch en een welkomstwoord door Minou Bosua, artistiek leider van MINOUX, beweegt het gezelschap zich naar een andere ruimte binnen de IJzergieterij. Afgeschermd met doeken, is hier een kleine arena gecreëerd. Acht representanten zitten klaar om verschillende concepten te belichamen. Er staan stoelen voor het publiek en er staan vijf stoelen vooraan: voor systemisch coach Maaike van der Heiden, die de systeemopstelling vandaag begeleidt, voor Marit Oosterom, teamleider cultuur bij provincie Noord-Brabant, Bert Doedens, programmamanager cultuur, sport en erfgoed bij provincie Noord-Brabant, Hanna van Mourik Broekman, artistiek leider bij theatergezelschap Stormkamer en Minou Bosua.

“Onze posities en perspectieven zijn héél verschillend. Elkaar begrijpen en je invoelen in het perspectief van de ander, is soms moeilijk.”
 

Geen oplossing, wel inzicht
In de zaal zitten daarnaast makers, mensen van de provincie, van gemeentes, culturele instellingen en fondsen. “Een systeemopstelling is een visuele weergave van een krachtenveld”, vertelt Maaike aan de aanwezigen. “Het geeft je meer informatie over de vraag: wat gebéúrt er eigenlijk in zo’n complex krachtenveld? Het zegt niks over de toekomst en het biedt geen oplossing; wél meer inzicht.”

Maaike begint met een rondje langs de vier mensen die op de stoelen vooraan zitten: wat hopen zij met deze systeemopstelling te bereiken? Ruimte in het systeem, begrip, verschillende perspectieven, oprecht het gesprek voeren en een gelijkwaardig gesprek zijn enkele van de verlangens die opgehaald worden. “Onze perspectieven en posities zijn héél verschillend”, zegt Hanna. “Elkaar begrijpen en je invoelen in het perspectief van de ander, is soms moeilijk.”

Waarnemen met je lijf
Nadat Maaike zich een goed beeld heeft gevormd van ‘het systeem’, worden er allereerst vier representanten aangewezen voor Makers, Provincie, Publiek en Subsidie, waarbij Subsidie nog even mag blijven zitten. “Kijk intuïtief”, zegt Maaike tegen de representanten. “Waar brengen je voeten je naartoe? Welke positie neem je in in de ruimte? Wat voel je? Zorg dat je waarneemt met je lijf, niet invult met je hoofd.” Als alle representanten een plek in de ruimte hebben opgezocht, maakt Maaike een rondje langs hen allemaal. Provincie geeft aan dat ze zich ‘een bonk’ voelt, en ‘hoekig’, terwijl Adviescommissie stram en stijf achter Bert en Marit staat. Want: “Zij vragen mij iets, en dan krijgen ze antwoord.” Publiek kijkt alleen naar Makers, die niet bezig is met Publiek, maar continu onrustig heen en weer schuifelt en zegt: “Ik voel me ongemakkelijk op mijn benen; ik voel dat ik iets in de steek laat, dat er een appel op mij wordt gedaan waar ik niet op in kan gaan. Ik voel me schuldig.” Publiek tegen Makers: “Ben jij bezig met mij, of ben je met iets anders bezig?”

Voortdurende dans
Als Subsidie erbij komt, verschuift er van alles in het krachtenveld. Hanna: “Dit is zó pijnlijk. Dat Subsidie daar middenin staat. Iedereen kijkt naar háár…” Makers wordt rustig nu Subsidie dichterbij komt, maar Publiek verdwijnt helemaal van het toneel, want: “Nu Subsidie komt, zijn ze alleen nog maar dáár bezig.”

“Zou ik de moed hebben om dit speelveld hier te laten voor wat het is, om naar Kunst en Publiek te gaan en me alleen dáárop te richten?”

Op die manier ontvouwt zich een voortdurende dans tussen alle actoren. Regelmatig spreken Bert, Marit, Hanna en Minou uit wat ze denken of voelen bij een bepaalde opstelling, waaruit duidelijk wordt dat er allerlei emoties en gedachten in de zaal hangen. Zo zit Minou vooral met open mond en soms in tranen te staren naar het geheel, terwijl Bert en Marit regelmatig bepaalde relaties of zaken toelichten. Als Maaike Aanvraagformulier opvoert (“Ik maak me zo klein mogelijk, maar ik weet dat iedereen mij ziet…”), waarbij wederom alles verschuift, zegt Marit: “Ik realiseer me nu dat er zóveel besloten is in zo’n formulier…”

Voelbaar kippenvel
Het is één van de vele inzichten van de middag. Want als de representant voor Kunst wordt opgevoerd, verlaat hij meteen het speelveld, direct gevolgd door Publiek. “Ik ben heel verdrietig”, zegt Kunst. “Hierbinnen is geen plaats voor ons.” Waarop Makers zich afvraagt: “Zou ik de moed hebben om dit speelveld hier te laten voor wat het is, om naar Kunst en Publiek te gaan en me alleen dáárop te richten?” Het is een vraag die de essentie raakt en voelbaar kippenvel oplevert in de zaal.

Bert: “Ik ben me nu heel bewust van het feit dat tijdens een bezwaarprocedure de Kunst echt buiten beeld is geraakt. Maar er gaan óók dingen goed in ons subsidiesysteem! En daar word ik nu tussen heen en weer geslingerd…” Marit: “Dit raakt mij ook heel erg, Kunst zo ver weg en zo geëmotioneerd.” Hanna: “Ja, dit is gruwelijk pijnlijk. Wat zijn we nou allemaal aan het dóén?” Marit: “Bij mij komt ineens op dat we menselijkheid in de procedure moeten brengen.” Maaike: “Goed idee!” De laatste representant wordt aangewezen om Menselijkheid te representeren, wat wederom verschuivingen geeft. Provincie is heel blij dat Menselijkheid er is (“Ik krijg er kippenvel van.”) en Aanvraagformulier durft er nu ook meer te zijn. Makers geeft aan dat de aanwezigheid van Menselijkheid haar meer rust geeft: “Ik hoef me nu niet meer zo groot te maken.” Kunst: “Ik hoor er nog steeds niet bij, maar ik voel me wel milder.” En Provincie: “Wat fijn, die Menselijkheid, we zijn haar zo lang vergeten. En daar voelde ik me schuldig over.”

“Bij mij komt ineens op dat we menselijkheid in de procedure moeten brengen, zo zegt representant Menselijkheid.”

Mooi experiment
“Ik vind dit enórm verrijkend”, zegt Minou als de opstelling tot rust is gekomen. “Ik heb een groter besef gekregen van waar wij in staan.” “Dit is inderdaad een mooi experiment”, vindt Bert. “Ik ben me meer bewust geworden van de verschillende partijen en de manier waarop iedereen naar die actoren kijkt.” “Dit biedt een hoop om op door te kauwen”, geeft ook Marit aan. En Hanna: “Ik vind de eindpositie nu heel mooi en vredig, en ik vraag me af wat de mensen in de zaal ervaren.”

Daar speelt Maaike nu precies op in. Ze geeft het publiek de opdracht om in tien minuten ervaringen uit te wisselen. Wat raakte? Wat neemt men mee? Hierna volgt een gezamenlijke nabespreking. De opmerkingen, standpunten en perspectieven zijn divers, en vanuit elk perspectief zijn er mooie inzichten en bijdragen. Zo licht iemand die jarenlang onderdeel was van de adviescommissie toe hoe hij dit in de praktijk ervaren heeft. Onder de vele aanwezigen vanuit de provincie klinken opmerkingen als “Verhelderend!” en “Het is logisch dat we het proces verzakelijken op het moment dat er subsidies uitgedeeld worden. Maar in deze opstelling werd ook echt doorvoeld wat dat doet met alle betrokkenen. Dus het zou een mooie stap zijn als we juist daarvóór en daarna meer met elkaar in contact blijven.”

Staan voor je visie
Ook vanuit de kant van makers en culturele instellingen komen reacties: “Er gebeurde heel veel bij mij.” En: “Ik vond het moment heel mooi waarop Kunst aangaf dat hij geen onderdeel is van dit krachtenveld.” Daarop haakt iemand van de provincie in: “Dat neem ik mee van vandaag. We kijken zo zorgvuldig naar: ‘wie voldoet het beste in de ranking van de aanvraag?’, dat we soms vergeten dat het hier om kunst en om mensen gaat. Mooi dat jij dat inbracht, Marit.” “Ik voel heel erg de urgentie om makers op te roepen dat ze zich groot moeten maken in dit verhaal”, zegt iemand van een culturele instelling. “Ga staan voor je visie, blijf in je kracht, laat je zien! Want: wat is er dán allemaal mogelijk, wat stralen we dán uit als kunst- en cultuursector?”

“Als we creativiteit inzetten voor bijvoorbeeld de stikstofproblemen of de energietransitie, moesten we dat hier toch ook durven te doen?”

Er is ook kritiek vanuit het publiek. Zo is er iemand die had gehoopt dat het publiek meer input had mogen leveren. Hij heeft een andere ervaring en voelt zich niet vertegenwoordigd in de opstelling. En er is iemand die een representant voor de politiek gemist heeft in de opstelling, want juist de politiek is in haar visie bepalend en kan verandering brengen. Na deze kritische woorden, die meegenomen worden door MINOUX, Stormkamer en Maaike, volgt nog een check-out. “Ik ben heel blij dat we dit gedaan hebben”, zegt Bert. “Er zat veel spanning toen jullie bij ons op de lijn kwamen. En eerlijk gezegd twijfelden wij of we wel mee wilden werken. Maar wij vinden creativiteit super-waardevol om uitdagingen aan te pakken. En als we dat wél doen voor bijvoorbeeld de stikstofproblemen of de energietransitie, moesten we dat hier toch ook durven te doen? Ik ben blij dat we vandaag gezien hebben wat creativiteit kan betekenen.”

Bijzondere opmaat
“Ook ik ga met nieuwe inzichten weg”, zegt Marit. “Bijvoorbeeld dat het heel belangrijk is om intensief met elkaar in gesprek te blijven. Dat gaan we trouwens ook doen, bijvoorbeeld op 7 september. Op die dag nodigen we makers en culturele instellingen uit met de vraag: wat willen jullie de provincie meegeven? Ik wil jullie heel hartelijk danken voor deze bijzondere opmaat naar die bijeenkomst op 7 september!”

“Ik heb veel gedachten hierover”, zegt Hanna. “Alleen de voorgesprekken naar deze systeemopstelling waren al heel waardevol. Wij zaten met zijn vieren heel open aan tafel en dat heeft me veel gebracht. Ik vond het heel confronterend maar ook heel verhelderend.” Minou mag vandaag afsluiten: “Ik heb besloten dat plezier vanaf nu mijn leidraad is bij alles wat ik doe. En dit was ongelooflijk veel plezier. Dat al mijn collega’s hier zitten bijvoorbeeld. En dat we niet wéér onder een systeemplafond zitten om dit soort dingen te bespreken. Ik ben jullie, Marit en Bert, óngelooflijk dankbaar dat jullie hieraan mee wilden werken. Het was een enorm spannend avontuur!”